Không phải tất cả côn trùng trên đồng ruộng đều gây hại. Trên thực tế, nhiều loài thiên địch đang âm thầm giúp người nông dân tiêu diệt sâu bệnh mỗi ngày. Tìm hiểu 5 thiên địch có ích được ứng dụng trong phòng trừ sinh học và cách chúng góp phần giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật hóa học.
Khi thấy côn trùng xuất hiện trên ruộng hay trong vườn, nhiều bà con thường nghĩ ngay đến sâu hại và tìm cách phun thuốc để tiêu diệt. Tuy nhiên, trong tự nhiên có rất nhiều loài sinh vật lại chính là “đồng minh” của người nông dân. Chúng săn bắt, ký sinh hoặc tiêu diệt sâu bệnh một cách tự nhiên, góp phần bảo vệ cây trồng mà không cần lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học.
Những sinh vật này được gọi chung là thiên địch có ích. Đây cũng là một trong những nền tảng quan trọng của phòng trừ sinh học và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), giúp giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học, bảo vệ môi trường và hướng tới nền nông nghiệp bền vững.
Vậy thiên địch có ích là gì? Có những nhóm nào đang được ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp? Hãy cùng tìm hiểu 5 “chiến binh tự nhiên” đang ngày đêm góp phần bảo vệ mùa màng.
Nội dung bài viết
Thiên địch có ích là gì?
Thiên địch có ích là những sinh vật tự nhiên có khả năng kiểm soát hoặc tiêu diệt các loài sâu hại cây trồng. Thay vì sử dụng hoạt chất hóa học để tiêu diệt sâu bệnh, chúng hoạt động theo quy luật tự nhiên như săn mồi, ký sinh hoặc gây bệnh cho côn trùng gây hại.
Trong phòng trừ sinh học, các loài thiên địch được xem là giải pháp quan trọng giúp giảm áp lực sử dụng thuốc hóa học, đồng thời góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái đồng ruộng.
Theo tài liệu của CABI, nhóm thiên địch được sử dụng phổ biến hiện nay gồm các loài ký sinh, các loài bắt mồi và tuyến trùng có ích.
1. Ong ký sinh – Tiêu diệt sâu hại ngay từ giai đoạn trứng
Một trong những nhóm thiên địch nổi bật nhất là ong ký sinh.
Khác với ong lấy mật quen thuộc, ong ký sinh có kích thước rất nhỏ nhưng lại sở hữu “chiến thuật” đặc biệt để kiểm soát sâu hại. Chúng đẻ trứng lên hoặc bên trong cơ thể của côn trùng gây hại, chủ yếu là các loài sâu.
Sau khi trứng nở, ấu trùng ong sẽ sử dụng chính cơ thể sâu hại làm nguồn thức ăn để phát triển. Quá trình này khiến sâu hại chết trước khi kịp gây hại nhiều hơn cho cây trồng.
Một trong những loài được ứng dụng rộng rãi là ong mắt đỏ, chuyên ký sinh trên trứng của nhiều loài sâu hại như:
- Sâu đục thân
- Sâu cuốn lá
- Một số loài sâu hại khác trên cây trồng
Nhờ tiêu diệt sâu ngay từ giai đoạn trứng, ong ký sinh giúp giảm đáng kể mật độ sâu non xuất hiện trên đồng ruộng.
Điểm nổi bật: Ong ký sinh không tiêu diệt cây trồng mà chỉ tác động lên sâu hại, vì vậy đây là một giải pháp sinh học an toàn và hiệu quả.
2. Bọ rùa, bọ mắt vàng và bọ xít bắt mồi – Những “thợ săn” trên đồng ruộng
Nếu ong ký sinh hoạt động bằng cách ký sinh lên sâu hại thì nhóm côn trùng bắt mồi lại trực tiếp săn và ăn các loài gây hại.
Đây là nhóm thiên địch rất quen thuộc nhưng thường ít được bà con chú ý.
Bọ rùa
Nhiều người chỉ biết bọ rùa là loài côn trùng có màu sắc đẹp mắt, nhưng thực tế chúng là “khắc tinh” của nhiều loài rệp hại cây.
Cả ấu trùng và trưởng thành của nhiều loài bọ rùa đều có khả năng săn bắt con mồi, góp phần hạn chế sự phát triển của rệp và các loài côn trùng nhỏ gây hại.
Bọ mắt vàng
Bọ mắt vàng cũng là một thiên địch rất có ích.
Điểm đặc biệt là ấu trùng của bọ mắt vàng mới là giai đoạn săn mồi mạnh nhất. Chúng có thể bắt và tiêu diệt nhiều loài côn trùng nhỏ trên cây trồng.
Bọ xít bắt mồi
Khác với bọ xít gây hại, bọ xít bắt mồi lại là loài có ích. Chúng chủ động tìm kiếm, tấn công và ăn các loài sâu hại hoặc côn trùng nhỏ trên cây.
Sự hiện diện của các loài bắt mồi giúp góp phần cân bằng quần thể sâu bệnh trong tự nhiên.
3. Nhện bắt mồi – Đồng minh trong nhà lưới và nhà kính
Bên cạnh các loài côn trùng bắt mồi còn có nhện bắt mồi, một nhóm thiên địch được sử dụng khá phổ biến trong sản xuất rau, hoa và cây trồng trong nhà lưới.
Nhện bắt mồi có khả năng tiêu diệt nhiều đối tượng gây hại như:
- Bọ trĩ
- Bọ phấn
- Nhện hại
- Rệp
Một trong những loài được thương mại hóa thành công là Amblyseius swirskii, hiện được ứng dụng để phòng trừ bọ trĩ, bọ phấn và nhện hại trong nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.
Do hoạt động liên tục trên cây trồng nên nhóm thiên địch này giúp giảm đáng kể nhu cầu sử dụng thuốc hóa học trong nhà kính.
4. Tuyến trùng có ích – “Chiến binh” dưới lòng đất
Ít ai biết rằng dưới lớp đất canh tác cũng tồn tại một nhóm thiên địch rất đặc biệt, đó là tuyến trùng có ích.
Khác với các loài tuyến trùng gây hại rễ cây, tuyến trùng có ích lại là “kẻ săn mồi” đối với nhiều loài sâu hại sống trong đất hoặc giai đoạn ấu trùng của chúng.
Điểm đặc biệt là tuyến trùng mang theo các vi khuẩn cộng sinh. Khi xâm nhập vào cơ thể sâu hại, chúng giải phóng vi khuẩn khiến sâu nhanh chóng bị tiêu diệt.
Hiện nay, tuyến trùng có ích được sử dụng để phòng trừ nhiều đối tượng sâu hại trong đất, trên bề mặt đất hoặc ở các bộ phận sát mặt đất của cây trồng.
Đây là một giải pháp sinh học hiệu quả mà vẫn thân thiện với môi trường.
Vì sao cần bảo vệ các loài thiên địch?
Thiên địch có thể giúp người nông dân giảm đáng kể áp lực sâu bệnh, nhưng chỉ khi chúng được bảo vệ và duy trì trên đồng ruộng.
Nếu lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học phổ rộng, không chỉ sâu hại bị tiêu diệt mà nhiều loài thiên địch cũng bị ảnh hưởng.
Khi số lượng thiên địch giảm, sâu bệnh có thể phát triển mạnh hơn, buộc người sản xuất phải phun thuốc nhiều lần hơn. Điều này vừa làm tăng chi phí, vừa gia tăng nguy cơ sâu hại kháng thuốc.
Vì vậy, bảo vệ thiên địch cũng chính là bảo vệ hệ sinh thái đồng ruộng và hướng tới nền nông nghiệp phát triển bền vững.
Làm thế nào để phát huy hiệu quả của thiên địch?
Để các loài thiên địch hoạt động hiệu quả, bà con có thể lưu ý một số nguyên tắc:
- Hạn chế lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật phổ rộng.
- Theo dõi đồng ruộng thường xuyên để phát hiện sâu hại sớm.
- Kết hợp các giải pháp trong chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
- Tạo điều kiện để thiên địch phát triển và duy trì trên đồng ruộng.
Khi được bảo vệ đúng cách, các loài thiên địch sẽ trở thành “đội quân tự nhiên” giúp kiểm soát sâu bệnh lâu dài, giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học.
Kết luận
Không phải mọi côn trùng xuất hiện trên cây trồng đều là sâu hại. Ngược lại, nhiều loài như ong ký sinh, bọ rùa, bọ mắt vàng, nhện bắt mồi hay tuyến trùng có ích đang ngày đêm góp phần bảo vệ mùa màng theo cách hoàn toàn tự nhiên.
Việc hiểu đúng vai trò của các loài thiên địch sẽ giúp bà con lựa chọn giải pháp phòng trừ phù hợp, giảm sử dụng thuốc hóa học và từng bước xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp khỏe mạnh, bền vững hơn.
—————————————————–
Tìm hiểu thêm cùng CABI
Thiên địch chỉ là một trong nhiều giải pháp của phòng trừ sinh học. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về vi sinh vật có ích, tác nhân sinh học, biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và các kiến thức nông nghiệp bền vững, hãy theo dõi chuyên mục Phòng trừ sinh học do CABI thực hiện TẠI ĐÂY
Các nội dung được biên soạn từ nguồn tài liệu khoa học của CABI và trình bày theo cách dễ hiểu, gần gũi với thực tiễn sản xuất, giúp bà con dễ dàng áp dụng vào quá trình chăm sóc và bảo vệ cây trồng.
